احزاب و نقش آن در انتخابات
درآمد
براي ورود به اصل بحث كه عبارت از احزاب و نقش آن در انتخابات مي باشد، نياز است به عنوان مقدمه به اين مطلب بپردازيم كه حزب يكي از مظاهر اجتماعي و متضمن آزادي هاي اساسي براي انسانها است. بعد از آنكه اختيارات فرمانروايان مطلقه، به نماينده گان مردم توزيع شد به تبع آن مساله ي انتخابات و رژيم هاي انتخابي در جامعه مطرح گرديد. از اينرو بحث احزاب سياسي و نقش آن در انتخابات نيز فزوني يافت. زيرا احزاب سياسي مردم را متشكل و منسجم مي سازد و زمينه را براي راه اندازي مبارزات انتخاباتي فراهم مي كند. امتيازي كه اين روند به دنبال دارد اينست كه مبارزات فردي و رقابت هاي شخصي در پيكارهاي انتخاباتي از ميان برداشته مي شود و مسايل از شكل فردي و انحصاري بيرون آمده و به شكل سازمان يافته و برنامه ريزي شده براي مردم ارائه مي گردد. از اينجا مي توان به يكي از مهمترين نقش احزاب سياسي در انتخابات پي برد كه احزاب مردم را به دور يك ايدئولوژي و انديشه ي مشترك گرد مي آورد كه اين امر مي تواند در ايجاد همآهنگي و اتحاد ميان طرفداران وهواداران ايده و عقيده سياسي موثر باشد. درست است كه احزاب از يك سو موجب تفرقه و تقسيم جوامع انساني مي شود، جامعه را به شاخه ها و تشكل ها منقسم مي سازد اما از سوي ديگر زمينه ي اتحاد و همآهنگي را نيز ميان هواداران خود فراهم مي كند. شناختن دقيق حزب مستلزم، شناخت تعريف حزب است پس چه بهتر كه تعريفي از حزب ارائه دهيم تا بدانيم كه حزب چيست؟
تعريف حزب
حزب عبارت است از يك سازمان سياسي كه اعضاي آن تلاش مي كنند تا در چوكات يك برنامه و فكر سياسي مشترك و عملي ساختن يك مرام مشترك و بدست آوردن هدف و نصب العين كه براي خود اختيار نموده اند متحدانه حركت نمايند. از تعريف فوق چنين نتيجه ي به دست مي آيد كه هر حزب سياسي براي رسيدن به اهداف و عملي ساختن برنامه و فكري سياسي خود به قدرت سياسي و مشروع احتياج دارد. واضح است كه اگر حزب داراي اقتداري نباشد و قدرت سياسي و مشروع نداشته باشد در راستاي عملي ساختن برنامه هاي خود ناكام خواهد ماند. از اينرو مي توان گفت كه هر حزب سياسي براي پياده كردن برنامه خود به قدرت مشروع نياز دارد بنا بر اين هر حزب به دنبال قدرت سياسي است. اما از طرفي اين قدرت سياسي به دست نمي آيد مگر از رهگذر پارلمان يا نماينده گان انتخابي مردم. بدين ملحوظ است كه هر حزب سياسي در تلاش اين هستند تا به پارلمان راه يابند و زمينه ي ورود اعضاي خود به پارلمان را فراهم سازد. حزب در فرهنگ اصطلاحات چنين تعريف شده است: (( حزب يك سازمان سياسي است كه در آن همفكران و طرفداران يك آرمان، داوطلبانه گرد هم مي آيند و علي القاعده آگاه ترين عناصر يك طبقه يا اقشار اجتماعي متحد المنافع را گرد مي آورد كه بيانگر طبقه يا قشر بوده و آن را در مبارزات اجتماعي رهبري مي نمايد.))
انواع نظام هاي حزبي و تاثير آن در انتخابات
حال كه تا جائي با مفهوم حزب آشنا شديم اين بحث را پي مي گيريم كه احزاب از نظر ساختاري و تشكيلاتي بر چند نوع تقسيم شده و كدام ها هستند. احزاب از نظر ساختاري و تشكيلاتي به دو دوسته دمكراتيك و غير دمكراتيك تقسيم شده است و همچنان گفته شده كه احزاب منضبط داريم و احزاب غير منضبط. احزاب دمكراتيك، احزابي هستند كه كادرهاي رهبري آن در مركز و محلات بر بنياد اصل انتخابات با راي اكثريت اعضاي حزب برگزيده مي شوند. اين رهبران به برنامه هاي حزب احترام قائل هستند و در برابر اعضاي حزب پاسخگو مي باشند. هر گاه مرتكب خطا و خلاف ورزي شوند مطابق به احكام اساسنامه حزب مورد بازخواست قرار ميگيرند. بنا بر اين ويژگيهاي احزاب دمكراتيك عبارتند از اصل انتخابات، مسئوول بودن كادرها و رهبر حزب در برابر اعضاء و جوابگو بودن حزب، چيزي كه در احزاب غير دمكراتيك وجود ندارد.
حزب منضبط نيز آنست كه اعضاي آن مطابق دساتير و هدايات كميته ها عمل مي كنند. بنا بر اين مي توان گفت كه انضباط نيز يكي از ويژگيهاي حزب دمكراتيك است. اين حزب نيز به نوبه ي خود به سيستم يك حزبي، دو حزبي و چند حزبي تقسيم مي شود.
سيستم يك حزبي
اين سيستم كه در قرن بيست شكل يافته است براي نخستين بار توسط لينين و موسيليني پايه گذاري شد. آنها با تاسيس احزاب كمونيست و فاشيست احزابي را به وجود آوردند كه طرفدار انحصار قدرت و ضمنا ايدئولوژيك بودند. با توجه به اين اصل كه انتخاب نمودن از حقوق مسلم شهروندان مي باشد، آنها مي توانند در انتخابات به گونه ي گسترده شركت كند و به هر يك از كانديدان كه بخواهند راي بدهند و آنها را انتخاب كنند اما در سيستم يك حزبي اين اصل محدود و مقيد شده است. در اين سيستم تمام كانديدان از جمله اعضاي حزب واحد بوده و مردم مجبورند به همين كانديداها راي دهند. دو نقيصه ي كلان در اين سيستم وجود دارد يكي اينكه نامزدان در انتخابات محدود مي شود و تنها كساني شركت مي كنند كه از افراد سرشناس حزب باشند و ديگر اينكه رقابت لازم كه بايد ميان نامزدان انتخابات وجود داشته باشد، احساس نمي شود. در حالي كه اين رقابت يك اصل مهم است و هر يك از كانديدان با داشتن برنامه هاي مفيد و با رقابت سالم بايد پيروز انتخابات شود. از اينجا مي توان گفت كه انتخابات در سيستم هاي يك حزبي در واقع نمايشي هست و براي اينكه مردم را قانع كرده باشند كه دمكراتيك است و اصل آزادي شهروندان مراعات مي شود، اين انتخابات نمايشي را راه اندازي مي كنند. اگر اين حزب ظاهرا به ديگر احزاب نيز اجازه مي دهد تا كانديداتوران شان را معرفي كنند باز هم جنبه ي واقعي وعملي نداشته بلكه نوعي جلوه دادن مشروعيت به قدرت حزبي خود شان است.
سيستم دو حزبي
سيستم دو حزبي در كشورهاي چون آمريكا، بريتانيا و غيره از سالها به اينسو تجربه شده است. حزب آزاديخواهان و ليبرال ها در آمريكا نمونه ي اين سيستم مي باشند. ويژگي اين سيستم اينست كه در اين نظام سليقه هاي شخصي، گرايشهاي فكري، منطقوي، فرهنگي و نژادي مد نظر گرفته نمي شود بلكه به جاي آن به اعضاي حزب دور هم جمع شده و به برنامه هاي حزبي توجه مي كند تا باور و اعتقاد مردم را نسبت به حزب شان به دست آورند. فراموش نكنيم كه در اين سيستم ساير احزاب نيز مي توانند شركت كنند و يا افراد به گونه ي انحصاري در انتخابات سهيم شوند و به گونه ي مستقل خود را نامزد كنند اما نقش اساسي را دو حزب عمده و قدرتمند به عهده دارد. موجوديت دو حزب بزرگ در برگزاري و تدوير انتخابات و اداره كشور هم مفاد دارد و هم ضرر. مفاد اينست كه اولا راي دهندگان به سر درگمي قرار نمي گيرند. ثانيا راي دهندگان مي توانند تصميم خود را از قبل اتخاذ و به كانديدان يكي از اين دو حزب بزرگ كه برنامه هاي شان را به نفع مردم و خود مي بينند، راي بدهند. اما ضرر اين سيستم اينست كه انتخاب كننده گان حق تنوع در انتخاب شان را از دست مي دهند و مجبور مي شوند كه بايد به يكي از اين دو نامزدها راي دهد. در اين سيستم حزبي كه در انتخابات موفق نشده، اپوزيسيون قوي را تشكيل داده و حكومت سياسي را مي سازد. اين حزب با ابراز نظريات نيك و سازنده و انتقاد از كارهاي نادرست حزب اكثريت را در دولت رهنمائي مي كند.
سيستم چند حزبي
سيستم چند حزبي در كشورهاي وجود دارد كه احزاب سياسي در آن نتوانسته اند يك همگرائي سياسي را به وجود آورند. گرايشات فكري متعدد در جامعه وجود دارد. اين نظام عمدتا در كشورهاي آلمان و فرانسه و ايتاليا وجود دارد. اين احزاب هر كدام به گونه ي مستقل در تلاش هستند تا قدرت سياسي را به دست آورند. اما به دليل اينكه احزاب متعدد و گوناگون وجود دارد در برخي از موارد چند حزب براي برنده شدن در مبارزات انتخاباتي با هم ائتلاف مي كنند تا بتوانند حكومت را تشكيل دهند و قدرت سياسي را به دست آورند. اما چنين ائتلاف ها غالبا زودگذر بوده و آسيب پذير مي باشند. اين نوع ائتلاف ها بي ثبات بوده و دوام نمي يابد.
احزاب خاص و عام
مطابق يك تقسيم بندي ديگر، احزاب به خاص و عام نيز تقسيم مي شود. احزاب خاص آن است كه عمدتا از سوي افراد و اشخاص سرشناس و مشهور يا يك بخش خاص مردم اعم از ثروتمندان يا روشنفكران تشكيل مي شود. وجوه مالي اينگونه احزاب از طريق اشخاص تمويل مي شود كه آن حزب را به وجود آورده است. در اين نوع احزاب، چندان به حق العضويت توجه نمي شود. نياز به جمع آوري اعانه و كمك ندارند. بيشتر اشخاصي كه اين حزب را به وجود آورده كمك مالي مي كند. بنا بر اين اين نوع حزب، متكي به شخص متمول است و اهداف و آرمانهاي او را عملي مي سازد. حزب بيشتر تابع آرزوهاي اشخاص هستند كه حزب را تمويل مي كند. تشكيلات اين نوع احزاب بيشتر منضبط و منسجم نيستند.
احزاب عام آنست كه متشكل از آحاد مردم مي باشد. داراي اعضاي زياد هست. اين حزب از سوي اشخاص مشهور و سرشناس تمويل نمي شود، وجوه مالي اين حزب از طريق حق العضويت و اعانه تامين مي شود. اين احزاب داراي تشكيلات منسجم بوده و حزب در خدمت شخص يا اشخاص معين نمي باشد. دساتير و هدايات مقامات عالي حزب، از سوي اعضا عملي مي گردد و اعضاي در برابر حزب احساس تكليف مي كنند. اين حزب در انتخابات نيز به شكل منسجم و منظم شركت مي ورزند.
ارتباط ميان احزاب و انتخابات
كارشناسان سياسي بر اين باور هستند كه ميان احزاب و انتخابات ارتباط بسيار نزديكي وجود دارد و حتا احزاب مولود انتخابات مي باشد. اگر نظام هاي انتخاباتي وجود نمي داشت و اختيارات از فرمانروايان مطلقه به نماينده گان مردم توزيع نمي شد، احزاب نيز به وجود نمي آمد. احزاب سياسي مي توانند با طرح برنامه هاي منسجم و مشخص كه در آن منافع مردم و خود شان مد نظر گرفته شده باشد در انتخابات شركت كنند و حتا ايجاد انگيزه كنند براي مردم جهت اشتراك در انتخابات. از اينرو مي توان گفت كه ميان احزاب و انتخابات ارتباط تنگاتنگ وجود دارد. از سويي هم وجود احزاب سياسي در انتخابات بيانگر يك دمكراسي واقعي در كشور است. زيرا با وجود احزاب متعدد و گوناگون در انتخابات، مردم اين فرصت را مي يابند تا به عوض كانديدان دو حزب، به يك عده افرادي كه متعلق به احزاب ديگر مي باشند، راي دهند و به جاي قبول برنامه هاي ارائه شده ي تكراري دو حزب مقتدر، برنامه ها و پروگرام هاي مختلف سياسي ديگر را شاهد باشند و حق انتخاب آنها براي شان محفوظ و ميسر باشند.
